بایگانی دسته‌ها: مقالات صائب پژوهی

مروری بر بازتاب حماسه ی حسینی در شعر صائب تبریزی

مروری بر بازتاب حماسه ی حسینی در شعر صائب تبریزی

دکتر محمدعلی شیوا

 

صائب بی گمان شاعری شیعی بود . اجداد او لااقل از عهد شاه اسماعیل صفوی چه به رغبت و چه به اعتذار شیعه بوده اند . صائب در خانواده ای شیعه به دنیا آمده است . «صائب بلا شک شیعی امامی اثنی عشری است » امیری فیروز کوهی ، ۱۳۳۳ . بی شک ملک الشعرایی دربار صفوی که متعصّبانه در رسمت یافتن مذهب تشیع کوشیده اند برای شخصی غیر شیعه ممتنع بوده است . از این گذشته جای جای دیوان صائب صدق ارادت صائب به اهل بیت پیامبر را آشکار می کند . صائب در جوانی پس از زیارت حجاز به زیارت عتبات و پس از آن به زیارت مشهد الرضا مشرّف می شود . دو قصیده حاصل ارادت او به امام هشتم شیعیان است . جز این صائب قصیده ای ۵۷ بیتی در مدح سید الشهدا دارد که بنا بر ماده تاریخی که در انتهای آن آورده باید در محرم سال ۱۰۷۴ ه ق در سال های آخر حکومت شاه عبّاس دوم صفوی سروده باشد. جز این اشارات متعددی در غزلیات او به حماسه ی حسینی و واقعه ی کربلا وجود دارد که در این مختصر به آن ها می پردازیم .

چنانکه گفتیم او در ایّام جوانی ، سیر باغ و بوستان اصفهان را به عافیت طلبان وا می نهد و به سعی حجاز و زیارت عتبات عالیات شیعه درعراق رو می اورد . این مطلب در مقطع غزلی چنین صورت یافته است :

من و دو چشم تر و خاک کربلا صائب                         

ز عافیت طلبان سیر اصفهان تنها

یکی از تکنیک های شعری صائب که البته در شعر فارسی سابقه ی طولانی دارد . تلمیح است . صائب با استفاده از این تکنیک بسیاری از وقایع تاریخی اسطوره ای و مذهبی را در شعر خویش آورده و به مناسبت های مختلف مضامین نوسازی بر ان ها بنا می نهد . تلمیح در شعر صائب البته ذکر بی کم و کاست روایت تاریخی یا اسطوره ای نیست بلکه غالباً در آن متصرف شده و هنجارشکنی و آشنایی زدایی می کند . یکی از این تلمیحات به کربلا و حادثه ی عاشورا مربوط است . از آن جا که در رویکرد شبه رومانتیک صائب و شعرای سبک هندی، انفعالات روحی انسانی جایگاه ویژه ای دارد، حادثه ی کربلا و ذکر مظلومیت های امام حسین و یارانش محمل خوبی برای مضمون سازی های ناب است:

 

در غبار خاطر ما ناله های خونچکان                         

همچو بوی خون به خاک کربلا پیچیده است

 

گردی ست خطّ یار که چون خاک کربلا                     

در منزلت به خون دو عالم برابر است

 

بوی خون می آید از فریاد دردآلود من                      

چون غباری کز زمین کربلا گردد بلند

 

مروّت است که در عهد آن لب میگون                       

فضای سینه من دشت کربلا باشد

 

ز حال تشنه لبان خنجر تو را چه خبر؟                     

فُرات را ز شهیدان کربلا چه خبر ؟

 

آب می بندد به روی تشنگان کربلا                                            

هر که دارد جام می را در خمار از من دریغ

 

سیه بختی به خون چون لاله غلتیده ست هر جانب               

زمین کربلا را داغ دارد عرصه ی کویش

(یعنی کوی یار نشان از زمین کربلا دارد  که در هر جانبش سیه بختی چون لاله در خون خویش غلتیده است)

در بیتی زیبا و عجیب صائب را می بینیم که با نگاهی انتقادی به خود نهیب می زند که ذکر عاشورا و به قول او استشمام بویی از خاک کربلا منزلتی فراهم نمی آورد . بلکه اگر کسی از این واقعه درس آزادگی گرفته باشد باید خود در سر در کف مجاهده بگذارد و از لاله زار شهادت حاصلی ببرد و گلی بچیند :

ز لاله زار شهادت گلی بچین صائب                            

به بوی خون مشو از خاک کربلا قانع

گاهی در خطاب به معشوق خویش می گوید که پنهان نشستنت در پس پرده ی دریغ ، و آشکار نشدن حتی برای یک دم ، قیامتی از تشنگان دیدارت پا می کند و این قیامت را به صحرای کربلا شبیه می کند .  وجه شبه در اینجا آنست که به باور صائب، حماسه سازان عاشورا در کربلا دو گونه تشنگی داشته اند یکی همان تشنگی ظاهر و دیگری تشنگی باطن که صائب از ان به تشنگی دیدار تعبیر می کند .

از اضطراب تشنه ی دیدار غافلی                                

یکدم برون ز خانه میا ، کربلا ببین

و باز به معشوق می گوید که خون شهیدی که به ظاهر در خاک کربلا مدفون است به شوق تو در جوش می آید وزندگانی از سر می گیرد :

ز شوق کوی تو خونش به جوش می آید                     

اگر شهید تو در خاک کربلا خفته ست

صائب هنگامی که از بی مروّتی اهل روزگار شکایت میکند به یاد کربلا می افتد که دشمنان سنگدل هیچ یک به اندک مروّتی آشنا نبودند :

آب مروّت از قدح هیچ کس مجوی                             

خود را حسین و روی زمین کربلا شناس

هم او در قصیده ای که به جهت تعمیر تربت پاک امیر المؤمنین و آوردن نهری از فرات به نجف به فرمان شاه صفی سروده ، کلک خیالش مضمونی چنین ناب رقم می زند که گویا فُرات که روزی خود را از خاندان پیامبر مضایقه کرد امروز با چشمانی اشک آلود به عذرخواهی آمده است . :

دشتی که بود چون جگر تشنه ی حسین                  

داغ بهار خلد شد و رشک لاله زار …

ای کوثر مروّت هرچن با حسین                                  

سنگین دلی نمود فرات ستیزه کار

از بهر پاک کردن راه گناه خویش                                

امروز امده ست به مژگان اشکبار

او برای لعن یزید در عبارتی شاعرانه حتی کیفیت زدودن حرمت از شراب را قائل شده می گوید :

لعن یزید تلخی حرمت ز می برد                                 

بر روی ما عبث در میخانه بسته اند

روایتی است ماخوذ از آیه ۲۹ سوره ق : یوم نقول لجهنم هل امتلات و تقول « هل من مزید » . ( روزی که گوییم دوزخ را : آیا پر شدی ؟ و گوید : آیا زیادتی هست؟ )که در روز قیامت آتش دوزخ از فرو بلعیدن گناهکاران سیر نشده و از سر زیاده خواهی مدام نعره ی « هل من مزید » می زند . صائب با تصرف در این روایت می گوید که این امر البته در مورد یزید بن معاویه مستثنی است . چرا که او را چنان گناه عظیمی است که دوزخ با بلعیدن او دیگر هل من مزید نمی زند :

تا شد از قهر الهی طعمه ی دوزخ یزید                       

نعره ی هل من مزید از آتش دوزخ نخاست

 

شهید و شهادت

واژه ی شهید و شهادت یکی از موتیف های واژگانی عصر صفوی است و بی شک به تاثیر از واقعه ی عاشورا در شعر شاعران را یافته است . این واژه از دوره ایلخانان مغول به بعد وارد ادبیات شده است و در شعرای عصر صفوی رایج شده است .  در دیوان اشعار سعدی تنها یکبار با واژه ی شهید مواجه می شویم که می گوید :

بی حسرت از جهان نرود هیچکس به در 

الّا شهید عشق به تیر از کمانی دوست

در قرن هشتم در شعر شاه نعمت الله ۸ بار این واژه به کار فته در ابیاتی نظیر :

کشته ی عشق و شهید حضرتیم                

آفرین بر دست غازی می کنیم

اما در شعر حافظ سراغی از این واژه نیست تا می رسیم به جامی که واژه ی شهید  ۱۳ بار در آثارش ردیابی شد . رواج این واژه در شاعران سبک هندی بی تردید به خاطر تاثیرپذیری از  محیط اجتماعی عصر صفویه چه در ایران و چه در هند بوده است . مثلا عرفی از شاعران پیشتاز این سبک ، ۲۷ بار این واژه را به صورت شهید و ۲۳ بار به صورت شهادت کار برده است .

عرفی به زیر تیغ مشو مضطرب که هست      

اجری دگر شهید به خون ناتپیده را

همچنین نظیری نیز در اشعار خویش توجه ویژه ای به مفهوم شهادت دارد:

شربت دیدار می نوشد شهید تیغ دوست                 

سوی آب خضر می بینند اینجا سرسری

یا کلیم گوید :

کمال اجر شهادت به آن شهید دهند 

که غیر شمع کس اش گریه بر مزار نکرد

و در این میان صائب جایگاه ویژه ای برای مفهوم شهادت قائل است و ۳۵ بار این واژه در دیوان او به کار رفته است . با زبان آشنا زدای خویش معانی بیگانه ی فراوانی می آفریند :

  • استثنا شدن شهید در احکام غسل و کفن میت مسلمان کی از مفاهیمی است که در شعر صائب به زیبایی مضمون ساز شده است . صائب در ابیات زیر به این معنی نظر داشته است :

شفق خورشید تابان را کند از صبح مستغنی                

شهید عشق هیهات است محتاج کفن گردد

 

رهنوردان تو را مرگ نگیرد دامن                                               

بر شهید تو کفن جامه ی احرام شود

 

شهید را ز کفن چشم پرده پوشی نیست                   

نمک به سینه ی مجروح من نمی چسبد

 

دریا شهید عشق تو را شستشو نداد                                          

شبنم چه داد لاله ی خونین کفن دهد

 

باشند زردرویان صائب به پرده محتاج                      

هر کس شهید گردد فکر کفن ندارد

 

شهید عشق هیهات است غیر از خون کفن پوشد   

که دریا از کفی کز خود برآرد پیرهن سازد

  • روشن کردن شمع بر مزار مردگان گویا از سنت هایی است که در عصر صفوی رواج بیشتری یافته است که گویا به این نیت بوده که موجبات روشنی روح مردگان را فراهم آورند . این موضوع و نیز گل بر مزار گذاشتن خود موتیفی شد که در شعر این دوره به آن بسیار پرداخته و مضامین فراوانی بر اساس آن ساخته شده است . اما مزار شهیدان را از این تشریفات مستغنی می دانستند . خون شهید و جوش خون او خود روشنی بخش مزار است . صائب در این باره می گوید :

گلگونه ی شفق گل خورشید را بس است                 

حاجت به شمع نیست مزار شهید را

 

شهید عشق مستغنی ز شمع دیگران باشد                              

که سازد خاک خود را لاله ی خونین کفن

 

خورشید بی نیاز ز سیر ستاره است                                          

خاک شهید را ز چراغان چه فایده ؟

 

ز بس از غیرت من کشتگان را خون به جوش آمد   

چراغان شد ز خون تازه خاک هر شهید از من

و گویا شب خود چون سپندی بر مزار شهیدان می سوزد و چراغ می افروزد :

شهید لاله رخان را به جای شمع و چراغ                  

سپند شب همه شب بر مزار می سوزد

و در این میان لاله از سویی استعاره از شهید است و از سوی دیگر چون چراغی سرخ و روشن است ولایق آن که بزم افروز مزار شهیدان باشد :

اگر شهید به این تیغ کوه شد فرهاد                          

که لاله اش به چراغ مزار می ماند

 

از صد یکی به پایه ی منصور می رسد                       

چون لاله هر که بگذرد از سر شهید نیست

  • مفهوم زندگانی جاوید شهیدان از مفاهیم دیگری است که صائب در تداعی پنهان آن با مفهوم « آب حیات » به آن می پردازد :

حنای گل نگردد بوی گل را مانع جولان                    

شهید عشق را روح از طلب بیکار کی   گردد

 

سیری ز آب تیغ ندارد شهید من                                               

بر آب خضر تشنه جگر دست یافته ست

واعظ قزوینی از شاعران هم روزگار صائب این مفهوم را در مضمونی دیگر چنین پرورده است که :

به دست آسان نمی آید شهید ناز او گشتن                              

که این آب حیات از جوی آن شمشیر می آید

 

قصیده در مدح سید الشهدا

بجز مواردی که در بخش غزل های صائب به آن اشاره شد، در محرم الحرام سال ۱۰۷۴ ، قصیده ای در مدح سید الشهدا سروده است که از شاهکارهای قصائد اوست . صائب در مقایسه با غزل ک ان را به اوج رسانده است ، دست چندانی در قصیده ندارد و تعداد قصائد او محدود است . امّا در این قصیده و نیز قصائدی که برای امام هشتم شیعیان سروده نشان می دهد که اگر ممدوحی به سزا می یافت ، بازهم کلک خیال انگیزش او را از تجربه ی شاعرانه ی دیگری سربلند بیرون می آورد .

 

خاکیان را از فلک امید آسایش خطاست

آسمان با این جلالت گوی چوگان قضاست

پرده ی خارست اگر دارد گلی این بوستان

نوش این غمخانه را هم چاشنی زهر فناست

ساحلی گر دارد این دریا لب گورست و بس

هست اگر کامی درین ویرانه کام اژدهاست

داغ ناسورست هست این خانه را گر روزنی

آه جانسوزست اگر شمعی درین ماتم سراست

سختی دوران به ارباب سعادت می رسد

استخوان از سفره این سنگدل رزق هماست

نیست سالم دامن پاکان ز دست انداز او

گرگ تهمت یوسف گل پیرهن را در قفاست

سنگ می بارد به نخل میوه دار از شش جهت

سرو از بی حاصلی پیوسته در نشو و نماست

قرص مهر و ماه گردون را کسی نشکسته است

از دل خود روزی مهمان درین مهمانسراست

هر زبانی کز فروغ صدق دارد روشنی

زنده زیر خاک دایم چون چراغ آسیاست

تیرباران قضا نازل به مردان می شود

از نیستان شیر را آرامگاه و متکاست

هست اگر آسایشی در زیر تیغ و خنجرست

دیده حیران قربانی بر این معنی گواست

با قضای آسمان سودی ندارد احتیاط

بیشتر افتد به چه هر کس درین ره با عصاست

کی مسلم می گذارد زندگان را روزگار؟

کز سیه روزان این ماتم سرا آب بقاست

نیست غیر از نامرادی در جهان خاک مراد

مدعای هر دو عالم در دل بی مدعاست

عارفانی را که سر در جیب فکرت برده اند

چون ز ره صد چشم عبرت بین نهان زیر قباست

لب گشودن می شود موج خطر را بال و پر

لنگر این بحر پرآشوب، تسلیم و رضاست

زیر گردون ما ز غفلت شادمانی می کنیم

ورنه گندم سینه چاک از بیم زخم آسیاست

هر گدا چشمی نباشد مستحق این نوال

درد و محنت نزل خاص انبیا و اولیاست

زخم دندان ندامت می رسد سبابه را

از میان جمله انگشتان، که ایمان را گواست

در خور ظرف است اینجا هر دهان را لقمه ای

ضربت تیغ شهادت طعمه شیر خداست

نیست هر نخجیر لاغر لایق فتراک عشق

آل تمغای شهادت خاصه آل عباست

کی دلش سوزد به داغ دردمندان دگر؟

چرخ کز لب تشنگان او شهید کربلاست

آنچه از ظلم و ستم بر قره العین رسول

رفت از سنگین دلان، بر صدق این معنی گواست

مظهر انوار ربانی، حسین بن علی

آن که خاک آستانش دردمندان را شفاست

ابر رحمت سایبان قبه پر نور او

روضه اش را از پر و بال ملایک بوریاست

دست خالی برنمی گردد دعا از روضه اش

سایلان را آستانش کعبه حاجت رواست

در رجب هر کس موفق شد به طوف مرقدش

بی تردد جای او در مقعد صدق خداست

در ره او زایران را هر چه از نقد حیات

صرف گردد، با وجود صرف گردیدن بجاست

چون فتاده است این مصیبت ز ایران را عمر کاه

در تلافی زان طوافش روح بخش و جانفزاست

نیست اهل بیت را رنگین تر از وی مصرعی

گر بود بر صدر نه معصوم جای او، بجاست

کور اگر روشن شود در روضه اش نبود عجب

کان حریم خاص مالامال از نور خداست

با لب خشک از جهان تا رفت آن سلطان دین

آب را خاک مذلت در دهان زین ماجراست

زین مصیبت می کند خون گریه چرخ سنگدل

این شفق نبود که صبح و شام ظاهر برسماست

عقده ها از ماتمش روی زمین را در دل است

دانه تسبیح، اشک خاک پاک کربلاست

در ره دین هر که جان خویش را سازد فدا

در گلوی تشنه او آب تیغ آب بقاست

تا بدخشان شد جگرگاه زمین از خون او

هر گیاهی کز زمین سر برزند لعلی قباست

نیست یک دل کز وقوع این مصیبت داغ نیست

گریه فرض عین هفتاد و دو ملت زین عزاست

می دهد غسل زیارت خلق را در آب چشم

این چنین خاک جگرسوزی ز مظلومان کراست؟

بهر زوارش که می آیند با چندین امید

هر کف خاک از زمین کربلا دست دعاست

مردگان با اسب چوبین قطع این ره می کنند

زندگان را طاقت دوری ز درگاهش کجاست؟

از سیاهی داغ این ماتم نمی آید برون

این مصیبت هست بر جا تا بجا ارض و سماست

از جگرها می کشد این نخل ماتم آب خویش

تا قیامت زین سبب پیوسته در نشو و نماست

گر چه از حجت بود حلم الهی بی نیاز

این مصیبت حجت حلم گرانسنگ خداست

قطره اشکی که آید در عزای او به چشم

گوشوار عرش را از پاکی گوهر سزاست

ز ایران را چون نسازد پاک از گرد گناه؟

شهپر روح الامین جاروب این جنت سراست

سبحه ای کز خاک پاک کربلا سامان دهند

بی تذکر بر زبان رشته اش ذکر خداست

چند روزی بود اگر مهر سلیمان معتبر

تا قیامت سجده گاه خلق مهر کربلاست

خاک این در شو که پیش همت دریا دلش

زایران را پاک کردن از گنه کمتر سخاست

مغز ایمان تازه می گردد ز بوی خاک او

این شمیم جانفزا با مشک و با عنبر کجاست؟

زیر سقف آسمان، خاکی که از روی نیاز

می توان مرد از برایش، خاک پاک کربلاست

تا شد از قهر الهی طعمه دوزخ یزید

نعره هل من مزید از آتش دوزخ نخاست

تکیه گاهش بود از دوش رسول هاشمی

آن سری کز تیغ بیداد یزید از تن جداست

آن که می شد پیکرش از برگ گل نیلوفری

چاک چاک امروز مانند گل از تیغ جفاست

آن که بود آرامگاهش از کنار مصطفی

پیکر سیمین او افتاده زیر دست و پا

چرخ از انجم در عزایش دامن پر اشک شد

تا به دامان جزا گر ابر خون گرید رواست

مدحش از ما عاجزان صائب بود ترک ادب

آن که ممدوح خدا و مصطفی و مرتضاست

سال تاریخ مدیح این امام المتقین

چون نهد «جان » سر به پایش «مدح شاه کربلاست»

 

 

 

 

 

درحاشیه‌ی سبک صائب

در حاشیه ی سبک صائب

دکتر امیربانو فیروزکوهی

مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی – پاییز و زمستان ۱۳۵۴ – شماره ۹۱ و ۹۲ (از صفحه ۱۱۴ – ۱۲۹)

غرض این مقاله، ذکر پاره‌ای از خصوصیات غزل‌های تنها شاعری است‌ که پس از حافظ، بعنوان سخنور مفلق و متمایز، قریب دویست سال،مقتدای‌ شاعران ایران و هند و عثمانی بود.وصیت سخنش چنان،که دیوانش را برای‌ خوندگار روم تحفه و هدیه می‌فرستادند.متأسفانه پیشگامان‌۱نهضت بازگشت‌ ادبی و پیروان‌۲ایشان،این شاعر معنی‌آفرین و آتشین کلام را به گناه آن دسته از ناشاعران اواخر عهد صفویه که سبک او رابه ابتذال کشانده بودند مأخوذ داشته‌ و در باب وی بسیار بی‌انصافی کرده‌اند.راستی چطور میتوان دویست و پنجاه‌ سال زبان عاطفه و احساس و بیان دل و جان زبده‌ترین طبقه‌ی اجتماعی ملتی را ندیده گرفت،و بر سر حرف غم و شادی و حدیث گریه و خنده‌ی میلیون‌ها مردم همزبان‌ قلم بطلان کشید.اکنون که به همت بلند استادان این فن‌۳و نقادان سخن،گرد فراموشی از چهره‌ی پرنگار طراحان معانی و بدیعه‌سازان طرز مشهور به هندی یا اصفهانی‌۱،زدوده شده است و بساط داوری ادیبان نهضت بازگشت و متابعان‌ ایشان رنگ و رونق خود را از دست داده،ذکر پاره‌ای از خصوصیات شعری‌ استاد این طریقه،و فرد کامل و مرد تمام این سبک،خالی از وجهی نیست.

از فیض عشق روی زمین گوش تا بگوش‌ از گفتگوی صائب آتش زبان‌پرست

  • صائب به سعدی و حافظ و مولانا ارادات بسیار داشته،و غزل‌های متعدد باستقبال ایشان رفته است.

غزلی از سعدی و مولانا استقبال کرده و به مطلع

آدم نه ای و روضه‌ی رضوانت آرزوست‌

خاتم نه ای و دست سلیمانت آرزوست

که در مقطع می‌گوید

این آن غزل که سعدی و ملای روم گفت‌

موری نه ای و تخت سلیمانت آرزوست

همچنین علاقه او به حافظ همه جا مشهود است.

به فکر صائب از آن می‌کنند رغبت خلق‌

که یاد می‌دهد از طرز حافظ شیراز

البته باید توجه کرد،که صائب غرابت و تازگی فکر خود را به حافظ مانند کرده است، وگرنه او کسی نیست که در مقام تقلید از حافظ باشد.

مطالعه‌ی غزل

دعوی عشق ز هر بو الهوسی می‌آید

دست بر سر زدن از هر مگسی می‌آید

که به دنبال

مژده ای دل که مسیحا نفسی می‌آید که ز انفاس خوشش بوی کسی می‌آید

سروده شده است کاملا استقلال اندیشه و رویه و بیان او را نشان میدهد. سعی در نوآوری و تازه‌گویی درین شعرای سبک هندی از جمله صائب‌ که نماینده راستین و اصیل این طریقه است،بحدی است که گه‌گاه مضامین‌ شعرای سلف را هم جواب گفته است.

حافظ می‌فرماید

شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل‌

کجا دانند حال ما سبکباران ساحل‌ها

صائب جواب می‌دهد

کی سبکباری ز همراهان کند غافل مرا

بار هرکس بر زمین ماند بود بر دل مرا

در حقیقت او به حافظ، که سبکباری می‌جوید تا حال درماندگان طوفان‌ را دریابد ارائه‌ی طریق کرده است.در شعر حافظ تنها شکست و افتادگی و نیاز و اعتراض است، درحالی‌که در بیت صائب ایثار و انسانت موج می‌زند.او سبکباری‌ را نشان می‌دهد که وجودش همه ایثار است و با درماندگان بار دل اوست. همچنین به این بیت شیخ اجل که می‌فرماید:

گفت چشم تنگ دنیادار را

یا قناع پر کند یا خاک گور

جواب می‌گوید

دیده‌ی حرص محالست شود سیر بخاک‌

دام در زیر زمین هم نگران می‌باشد

  • صائب غزل را از قید اصطلاحاتی چون شب دوستی، حلقه‌ی زلف، قصه‌ی وصل، دیر مغان، مغ و مغبچه و امثال آن‌که پس از حافظ همه‌ی غزل‌های فارسی‌ را یک‌نواخت و مکرر و در حد یک تقلید بی‌هنرانه و قالبی متوقف کرده بود خارج‌ ساخت و با خلق مضامین متعدد و بیان نو روح تازه‌ای بدان بخشید تا حدی که‌ مضامین مکرر گذشتگان هم اگر از زبان او شنیده شود نامکرر به نظر می‌آید.

حافظ

اسم اعظم بکند کار خود ای دل خوش باش‌

که به تلبیس و حیل دیو سلیمان نشود

صائب

حق محالست بمرکز نرساند خود را

در کف دیو قراری نبود خاتم را

حافظ

ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بریم‌

با پادشه بگوی که روزی مقدر است

صائب

آبروی فقر را می‌داشتم دایم عزیز

کاسه‌ی در یوزه‌ی من کاسه‌ی فغفور بود

  • در عصر صفویه،چون شکل غزل و زبان غزل،تقریبا جای همه‌ی اشکال‌ شعری را گرفته و پسند و رواجی عجیب یافته بود،صائب مطالب شعری از توصیف طبیعت و عشقبازی تا موعظه و سلوک با مردم،و آداب معاشرت و مسایل‌ دینی و اعتقادی و طنز اجتماعی و انتقادی همه را یک‌جا در غزل بیان کرد،و باین‌ طریق وسعت و تنوع عجیبی بدان بخشید.

وصف طبیعت

میخانه‌ایست باغ که گلهاست ساغرش‌

تر کن دماغ جان ز می روحپرورش‌

هر نخل پرشکوفه درین باغ لیلیی است‌

کز خیرگی فکنده بیک شاخ چادرش‌

بستان برات عیش ز دیوان نوبهار

اکنون که از شکوفه گشوده است دفترش

جز نخل پرشکوفه ندارد جهان خاک‌

چرخی که بر مراد بود سیر اخترش‌

گل‌گل شدست پیکر سیمین بوستان‌

از بسکه ابر تنگ کشیده است در برش‌

گل آنچنان فریفته‌ی حسن خود شدست‌

کز شبنم است آینه دایم برابرش‌

صائب چو لاله هرکه بود کاسه سرنگون‌

خالی نمیشود ز می لعل ساغرش‌

 

آداب معاشرت و سلوک با مردم‌

به میهمانی مردم مرو اگر بروی‌

کم از فضیلت طاعت مدان اطاعت را

مشو چو بیخبران از مناسبت غافل‌

مکن به خلوتیان جمع اهل صحبت را

مگیر از دهن خلق حرف را زنهار

به آسیا چو شدی پاس‌دار نوبت را

****

در مجالس حرف سر گوشی زدن با یکدیگر

در زمین سینه‌ها تخم نفاق افکندنست

****

دهن خویش به دشنام میالا هرگز

کاین زر قلب بهر کس که دهی بازآرد

****

نرمی ز حد مبر که چو دندان مار ریخت‌

هر طفل نی‌سوار کند تازیانه‌اش

 

توصیه به نگاهداشتن روزه

سعی کن در غزت سی پاره‌ی ماه صیام‌

کز فلک از بهر تعظیمش فرود آمد کلام‌

آدمی ممتاز شد از سایر حیوان به صوم‌

نامه‌ی انسان بدین مهر خدایی شد تمام‌

چون در دوزخ دهان گر چند روزی بسته شد

باز شد چندین در از جنت بروی خاص و عام‌

خال روی مه جبینان گر ز مشک و عنبر است‌ از

شب قدرست خال چهره‌ی ماه صیام‌

لذت افطار در دنبال باشد روزه را

صبح اگر بندد دری ایزد گشاید وقت شام‌

روزه سازد پاک صائب سینه‌ها را از هوس‌

ز آتش امساک می‌سوزد تمناهای خام

 

طنز اجتماعی

چون هرچه وقف گشت بزودی شود خراب‌

کردیم وقف عشق تو ملک وجود خویش

 

  • صائب را باعتبار توجه فراوان به احوال نفسانی و سرودن حسب‌ حال‌های لطیف و جانسوز شاعری درون‌گرا می‌بینیم.بنظرم اگر ضمائر دیوان‌ او شماره شود ضمیر شخصی یا نفس بیش از سایر ضمائر بکارگرفته شده باشد.

آن بلبلم که باغ و بهارم دل خودست‌

آن طوطیم که آینه دارم دل خودست‌

دستم نمی‌رسد به گریبان ساحلی‌

زین بحر بی‌کنار کنارم دل خودست

هر مشکلی که بود گشودم بزور فکر

مانده‌ست عقده‌یی که بکارم دل خودست‌

چون ماه چارده بسر خوان آفتاب‌

پیوسته رزق جان‌فگارم دل خودست‌

از دیگران چراغ نخواهد مزار من‌

کز سوز سینه شمع مزارم دل خودست‌

از شرم نیست بال و پر جستجو مرا

چون باز چشم بسته شکارم دل خودست‌

صائب به سرمه‌ی دگران نیست چشم من‌

روشنگر دو دیده‌ی تارم دل خودست

البته حاصل این در خود فرورفتن‌ها به خلاف آنچه می پندارند ،یأس‌ است نه بدبینی، زیرا که حاصل بدبینی بد شمردن مردم و بی‌اعتمادی بدیشان و سرانجام دشمنی و بدخواهی است،در صورتی که صائب علاوه بر فحوای اشعارش، به شهادت تذکره‌های موجود،بسیار بزرگوار و خلیق و مهربان و مردم‌دار بوده‌ و حدیث نفس‌های او هم اغلب درد دل گونه‌ای از مشاهده‌ی بدیها و زشتی‌های‌ خلق است.

  • صائب را از سر انصاف باید نقاش حالات دیگران دانست.اشک او اشک مردم،و شادی او اگر شادییی باشد،برخاسته از نشاط دیگران است.او نقاش غم و شادی و صورتگر اسارت و آزادی خلق است،و درین هنر چندان‌ چیره‌دستی و قوت دارد،که ممکن نیست بتوان رنگ تصنع و تکلف در احساس‌ او و بیان او پیدا کرد.

به نقل ارباب تذکره وی از خانواده‌ی بازرگان ثروتمندی بود و خود نیز در جوانی تجارت می‌کرد ملیحای سمرقندی که در ۰۹۰۱ هجری به سیاحت‌ اصفهان آمده است از خانه‌ی صائب چنین یاد می‌کند«نظر به فرمان عالی شاه‌ آن قوم در اندک زمانی آن سرزمین را رشک ارم و شبیه حرم کرده و مسکن و موطن خود کرده‌اند.رفیع‌ترین عمارات و وسیع‌ترین این سراها دولتخانه‌ی میرزا صائب است که زبان گفتار از عهده‌ی بیان‌کرد آن برنمی‌آید مگر کار شنودن‌ را به دیدن رسد و تا یقین شک را در خوبی آن سرزمین از پای دراندازد.الحال‌ کل آن مقام عالی اساس به عباس‌آباد مشهور است.

با این اوصاف از توانگری صائب باز در غزلهایش مکرر با بیاتی ازین‌ دست که آتش بجان خواننده میزند برمی‌خوریم.

دل دشمن به تهی‌دستی من میسوزد

برق ازین مزرعه با دیده‌ی تر میگذرد

****

از تهی‌دستی ز بی‌برگان خجالت کار ماست‌

سر بزیر انداختن چون بید مجنون بار ماست

****

کی ز پیچ و تاب میشد رشته‌ی جانم گره‌

آب باریکی اگر می‌بود چون سوزن مرا

 

  • صائب نه تنها به نقاشی احوال انسانی بلکه به تجسم همه‌ی ریزه‌کاریهای‌ حیات کمر بسته و با قلمی دقیق و موی‌شکاف گوشه‌های متعدد و زوایای تاریک‌ آن را روشن کرده است.

درین دنیا نباشد یک صدف بی‌گوهر از عبرت‌

نه از طفلی است گر چشم از تماشا برنمی‌دارم

هیچ شاعری به اندازه‌ی او تماشاگر عالم خارج نیست و هیچ چشمی بینائی او را ندارد.از خار لب دیوار تا پشه‌ی شب‌زنده‌دار همه را دیده و از احوالشان نکته‌ای و عبرتی دریافته است‌. حیات و موجودیت همه چیز دست‌ مایه‌ی مضمون‌آفرینی اوست و ابکار مضامین فلسفی و حکمی و اخلاقی دیوان‌ وی ازین رهگذر حاصل شده است.

مهلت عمر کم و وقت بهاران تنگ است‌

غنچه در پوست مگر برگ سفرساز کند

****

از برگ سفر نیست تهی دامن یک گل‌

آسوده همین سرو روانست درین باغ

****

بهوش باش دلی را به سهو نخراشی‌

به ناخنی که توانی گره‌گشایی کرد

****

میتواند به نفس کرد جهان را روشن‌ ه

رکه چون صبح برآرد به تأمل دم را

 

  • صائب کثیر الاطلاع است و بخصوص از مشهورات و عادیات زندگی‌ بسیار خبر دارد و ازین شناخت گسترده و بی‌حد و حصر در آفریدن مضاین بهره‌ی تمام برده است.

به شوربختی از آن دل نهاده‌ام که نمک‌

برای تلخی بادام بهتر از قندست‌

 

****

سرمه‌ی خاموشی من از سواد شهرهاست‌

چون جرس گلبانگ عشرت در سفر باشد مرا

****

خونین‌دلان ز شوق لقای تو سوختند

خندان‌تر از سهیل به خاک یمن درآ

 

****

من آن حسن غریبم کاروان آفرینش را

که جای سیلی اخوان بود نیل بناگوشم‌

 

  • صائب شاعر هوشیار و واقع‌بینی است و مسلما یأس او منبعث از همین حقیقت‌بینی و آگاهی است.

صائب‌مقام دام بود خاک‌های نرم‌

پرهیز کن ز هرکه بود آرمیده‌تر

****

آب زیر کاه را باشد خطر از بحر بیش‌

صائب از همواری اهل زمان غافل مباش

یا اینکه به تصریح خود:

عشرت روی زمین درچرب‌نرمی مضمر است‌

رشته‌ی هموار را بالین و بستر گوهر است

مزاج دنیا را خوب شناخته و بهتر از هرکس راه سلامت زیستن را بلد است.اما از آنجا که انسان کامل و والائی است وظیفه‌دار ارشاد و هدایت‌ خلق و مشوق آنان به مبارزه علیه ظلم و بیدادی است.

 

اظهار عجز پیش ستم‌پیشگان خطاست‌

اشک کباب موجب طغیان آتش است

****

تسلیم می‌کند به ستم ظلم را دلیر

جرم زمانه‌ساز فزون از زمانه است

مثل سلف خود حافظ دشمن دروغ و ریا و زهد ریائی است و با توجه‌ به اقتدار روحانی نماها و زاهدان خشک مرائی بسیار صریح اللهجه و بی‌پروا است.

گنبد مسجد شهر از همه فاضل‌تر بود

گر بعمامه کسی کوس فضیلت میزد

****

زهد بی‌کیفیت این زاهدان خشک را

هیچ برهانی به از خمیازه‌ی محراب نیست

****

پشه از شب‌زنده‌داری خون مردم می‌خورد

زینهار از مردم شب‌زنده‌دار اندیشه کن

  • صائب متفکری عارف است نه شاعری صوفی،اشعار عرفانی او اگر یک‌جا جمع شود به چند هزار بیت میرسد و چون از سمبل‌ها استفاده نکرده‌ عرفانی بدون اصطلاح و ساده و مردم‌فهم،منتهی شاعرانه و لطیف عرضه کرده‌ است.

یکبار برین نه چمن سبز گذشتی‌

سر در پی پای تو نهادند چمن‌ها

****

یک صبحدم به طرف گلستان گذشته‌ای‌

شبنم هنوز بر رخ گل آب می‌زند

****

و اصلان گوش ندارند به افسانه‌ی عقل‌

راه گم کرده، پی بانگ درا می‌گردد

****

اگر وطن به مقام رضا توانی کرد

غبار حادثه را توتیا توانی کرد

ز سایه‌ی تو زمین آفتاب‌پوش شود ا

گر تو دیده‌ی دل را جلا توانی کرد

ز شاهدان زمین گر نظر فروبندی‌

نظر به پردگیان سما توانی کرد

بر آستان تو نقش مراد فرش شود

بساط خود اگر از بوریا توانی کرد

کلید قفل اجابت زبان خاموشی است‌

قبول نیست دعا تا دعا توانی کرد

تو آن زمان شوی از اهل معرفت صائب‌

که ترک عالم چون و چرا توانی کرد

  • طبیعت پیرامون صائب هم جان دارد و هم زبان و اوست که به‌ اشیا‌ی شخصیت می‌دهد (Personification)

آه کز قامت چون تیر سبکرفتاران‌

غیر خمیازه‌ی خشکی چون کمان نیست مرا

با همه‌ی ذرات عالم گفتگو دارد-هر موجودی و پدیده‌ای نه یک مضمون‌ بلکه مضامین متعدد بدو القا می‌کند.

صدف؛

می رسد روزیش از عالم بالا بی‌خواست‌

هرکه مانند صدف پاک‌دهان می‌باشد

****

سالها دندان خاموشی فشردم بر جگر

تا دهانم چون صدف پرگوهر سنجیده شد

****

صدف بسته‌دهان نیست ز گوهر خالی‌

نشوی غافل از آن دل که ملالی دارد

دست رعشه‌دار

ز انقلاب چرخ می‌لرزم به آبروی خویش‌

جام لبریزم به دست رعشه‌دار افتاده‌ام

****

از دست رعشه‌دار نفس ریخت عاقبت‌

صائب به خاک ساغر سرشار زندگی

همین سعی در مضمون‌یابی است که گاهی سخنش را مکرر کرده و باصطلاح از کیسه خورده و از جیب خرج کرده است.

فارغ از بیش و کم بحر بود آب گهر

خشکی چرخ به ارباب قناعت چه کند

****

در خشکسال آب گهر کم نمی‌شود

بخل فلک به اهل قناعت چه کند

  • صائب در تصویرسازی و نقش‌آفرینی کم‌نظیر است.در دیوان او کمتر بیتی است که صورتی قوی و گویا در چشم خیال مجسم نکند.

 

به صد زنجیر اگر بندند اعضای مرا صائب‌

چو آب از دیدن آن سرو خوشرفتار میلرزم

***

به دامن می دود اشکم گریبان می درد هوشم‌

نمی‌دانم چه می‌گوید نسیم صبح در گوشم

****

هر چند شمع راهروانم چو آفتاب‌

از احتیاط دست بدیوار می‌کشم

  • صائب هرچند از صنعت ارسال المثل بسیار استفاده کرده است‌ اما طبع متصرف او آرام ننشسته و گاهی در امثال سائره‌ی زبان فارسی دست‌ تصرف هم برده است.

به ابرام آنکه از دنیاپرستان کام می‌گیرد

زریگ از چرب‌دستی روغن بادام می‌گیرد

 

از پا شکستگان چراغست تیرگی‌

زنگ کدورت از دل عاقل نمی‌رو۲

  • در غزل‌های صائب وزن محدود است و ردیف‌های اسمی و اختصاصی هم زیاد بکارگرفته شده.طبعا در غزل‌هائی با چنین ردیف‌ها مضامین‌ بهم‌پیوسته آمده است.

 

  • باید اذعان کرد که صائب شاعری پرگو و دراز سخن است(استاد علامه جلال الدین همایی در سنین جوانی در اصفهان دیوانی از او دیده‌اند که‌ دویست هزار بیت داشته) و این خود موجب بسیاری از تکرارهای ممل و سستی‌های زبان اوست.سعی بسیاری که دریافتن مضامین بکر داشته و دل بر- نگرفتن از ذکر هیچ نکته‌ای سخن این شاعر حکیم و عارف ملکوتی را گاهی ضرب المثل از آب کره گرفتن را بخاطر می‌آورد.

سست و نادر خور شأن او کرده است-اتفاقا خودش هم ازین پرگویی ملول‌ بوده و خویشتن را سرزنش می‌کرده است منتها همچون سعدی که می‌فرماید

سعدیا بسیار گفتن عمر ضایع کردن است‌

وقت عذر آوردن است استغفر اللّه العظیم

او هم بدین ابیات عذرخواه است

نفس درازی من نیست صائب از غفلت‌

دلم گشاده به گفتار می‌شود چکنم

****

خم سربسته جوش باده را افزون کند صائب‌

به لب مهر خموشی گر زنم دیوانه می‌گردم

  • صائب با تمثیل استدلال می‌کند.اگر مولانا برای مفاهیم عرفانی‌ و ارشاد سالکان طریقت حکایاتی در مثنوی آورده و بدانها تمثیل جسته است‌ بی‌شک صائب همین هنر را در مقیاسی بسیار کوچک‌تر یعنی مصراع ارائه کرده‌ و یک دنیا حقیقت را در ظرفی بسیار اندک به خواننده منتقل نموده است.در اینجا حاجت به آوردن مثال نیست هر بیتی از او بخوانید شاهدی برین مدعا است.

 

  • توجه به احساس عامه و حکمت عامه و بیان عامه در دیوان او مشهود است و این یکی از اوصافی است که شعر صائب را با مردم و مردم را به شعر او پیوند می‌دهد.اکثر ترکیبات و اصطلاحات عوامانه‌ی سخنش نشانه‌ی توجه‌ شدید او به زبان مردم و سنخ تفکر مردم است و به این اعتبار او را به اصطلاح‌ امروزی می‌توان شاعری مردمی خواند.اما باید گفت که شعر صائب تنها همین‌ یک بعد را ندارد بلکه این یکی از چند چهره‌ی شعر اوست.اگر ما سخن او را بدین‌ یک حد محدود کنیم بی‌انصافی کرده‌ایم.

 

صائب شاعری است که هم فصاحت قدما را مراعات کرده و هم روح‌ فصاحت عصر و پسند زمان را دریافته است و مسلما سر جاودانگی او و همه‌ی شعرای نوآور در همین نکته‌ی باریک نهفته است‌.این لطیفه که اینان جویبار تازه‌جوشیده و زلال اندیشه‌ی خود را به رودخانه‌ی دراز آهنگ و پیچان شعر فارسی‌ پیوسته‌اند و ازین رهگذر به دریای خلود نشسته.در طول عمر هزار ساله‌ی شعر پارسی هر جریانی که به این دریا نپیوست و راهی جدا پیش گرفت دیر یا زود در کویر تشنه و تافته‌ی روزگاران محو شد و چه بسا که پیش از خدواند خود بمرد.

مأخذ

۱-نصرآبادی:تذکره چاپ مرحوم وحید دستگردی تهران

۲-پروفسور شبلی نعمانی:شعر العجم ترجمه‌ی مرحوم فخر داعی گیلانی

۳-آذر بیگدلی:آتشکده مصحح دکتر سادات ناصری چاپ تهران

۴-رضا قلیخان هدایت:مجمع الفصحا مصحح دکتر مظاهر مصفا چاپ تهران

۵-ادوارد برون:تاریخ ادبیات بخش ادبیات دوره صفوی ترجمه مرحوم رشید یاسمی

۶-محمد علی تربیت:دانشمندان آذربایجان

۷-شهید نورائی:صائب چه می‌گوید

۸-امیری فیروزکوهی:مقدمه دیوان صائب چاپ انجمن آثار ملی

۹-زین العابدین مؤتمن:منتخبات صائب

۰۱-دکتر عبد الحسین زرین‌کوب.با کاروان حله

۱۱-دکتر سادات ناصری:حواشی آتشکده آذر ذیل صائب

۲۱-پروفسور عبد الغنی میرزایف:مجله وحید سال پنجم سال پنجم شماره مسلسل ۹۵

(۱)-حواشی آتشکده-ص ۴۲۱

بررسی مضمون آفرینی های صائب (قسمت دوم)

بررسی مضمون آفرینی های صائب

محمد حکیم آذر

قسمت دوم

۳-مضمون دیگری که صائب از آن دست مایه ی انحراف از نرم در تلمیحات مربوط به خضر فراهم کرده است تفضیل اندیشه ها و عناصر خیال خود بر عناصر داستان خضر است. او در پی اثبات این موضوع است که خضر هم از زندگی جاوید به تنگ آمده است و اگر هم سعی دارد پشیمان نباشد من آن چنان جلوه های ارزشمندتر در نظرش می گسترم که از حیات جاوید بی زار شود در این موتیف های مخالف، آن چه موج می زند این است که حاصلی از عمر جاوید به دست نخواهد آمد؛ یا این که عمر ابد هم کوتاه است؛ چون به هر حال عمر ابد هم آغازی دارد و انجامی. انسان جستجوگر باید در پی آن باشد که از عالم فراسوی عمر جاوید سر در آورد.
زیر تیغ از بس به رغبت جان فشانی می کنیم
خضر را از زندگی بیزار می سازیم ما
(۱۳/۲۶۷)
بلاست خواب پریشان دراز چون گردد
چه دلخوشی بود از عمر جاودانه مرا
(۴/۶۲۹)
بهار عمر ملاقات دوستداران است
چه حظ کند خضر از عمر جاودان تنها
(۲/۶۷۱)
مدت عمر ابد یک آب خوردن بیش نیست
خضر خوش هنگامه ای بر آب حیوان چیده است
(۲/۱۱۶۷)
ای سکندر تا به کی حسرت خوری بر حال خضر
عمر جاویدان او یک آب خوردن بیش نیست(۱۲)
(۵/۱۲۸۱)
۴-صائب خضر را، گاه اهل امساک می داند. می دانیم که خضر به دستیاری اسکندر به ظلمات راه یافت و تنها کسی بود که فیض آب حیات را کسب کرد همراهان او محروم از این موهبت بازگشتند.(۱۳) صائب می گوید که خضر می توانست به همراهان خود از آب حیات بنوشاند؛ در حالی که از این کار دریغ ورزید. بهره ای که خضر از نوشیدن آب حیات برد عمر طولانی، دیدن داغ عزیزان و گران جانی دنیوی بود. دنیایی که از منظر عارفان و شاعران اقامت گاهی موقت است. پس خضر با ماندن در این دنیا اصرار بر گران جانی دارد و همین امر باعث شده که تناقضی بین بی مقداری دنیا و عمر ابد در داستان خضر ایجاد شود.
چشم دلسوزی مدار از همرهان روز سیاه
کز سکندر خضر می نوشد نهانی آب را
(۸/۱۶۸)
حیات جاودان بی دوستان مرگی است پابرجا
به تنهایی مخور چون خضر آب زندگانی را
(۳/۴۴۶)
می کند همرهی خضر بیابان مرگت
اگر از درد طلب راهبری نیست تو را
(۴/۴۹۱)
به احتیاط ز دست خضر پیاله بگیر
مباد آب حیاتت دهد به جای شراب
(۵/۹۰۵)
بی رفیقان آب خوردن می دهد خجلت ثمر
خضر را از دیده ها شرمندگی پوشیده است
(۹/۱۱۷۵)
خضر اگر تیری به تاریکی فکند از ره مرو
آن که می بخشد حیات جاودان پیداست کیست
(۱۲/۱۲۴۴)
مدار چشم مروّت ز هیچ کس صائب
که خضر را غم محرومی سکندر نیست
(۱۲/۱۷۹۷)
خضر آب زندگی به سکندر نمی دهد
در طبع روزگار مروّت نمانده است(۱۴)
(۱۰/۱۹۸۰)
۵-در ادب، خضر راهبر راه گم کردگان است. بیرون ادبیات عرفانی هم تقریباً بسامد این نگاه بالاتر از سایر موتیف های پیرامون خضر است. صائب تبریزی در ادبیات ذیل از دریچه یی دیگر به این زاویه از زندگی خضر نگریسته است او مدعی است که در تاریکی های دنیا خود خضر هم از جویندگان راه حقیقت است، پس چگونه می توان از کسی که خود در زندان دنیا، چشم بسته، اسیر شده، تمنای یاوری داشت.
از سر تعمیرم ای خضر مروّت در گذر
بر نمی دارد مرا از خاک این تعمیرها
(۹/۳۰۱)
من به این سرگشتگی صائب به منزل چون رسم
در بیابانی که چندین خضر سرگردان شده است
(۱۱/۱۱۴۷)
تا چه باشد در بیابان طلب احوال ما
خضر این جا رهنورد راه گم کرده ایی است
(۵/۱۱۸۵)
چه انتظاری خضر می بری قدم بردار
هزار گمشده را شوق رهنما کرده است
(۹/۱۷۵۰)
برو خضر که من آن کعبه یی که می بینم
دلیل راهش غیر از شکسته پایی نیست
(۵/۱۸۲۰)
خضر را ما سبزه ی این بوم و بر پنداشتیم
گرد بادی هم نشد زین دشت بی حاصل بلند
(۶/۲۵۸۸)
در این وادی که هر سو چون خضر آواره یی دارد
نمی گردی بیابان مرگ اگر از خود جدا گردی(۱۵)
(۳/۶۷۶۳)
۶-در شعر و نثر قبل از قرن یازدهم غالباً امتیازیکه برای خضر قائل بوده اند نوشیدن آب حیات است، شاعران خضر را مباهی و مبتهج از نوشیدن آب زندگی می دانند اما وقتی قرار باشد در این باب هم مخالف خوانی یا انحراف از هنجار صورت گیرد بسامد دیگری بالا می رود. شعر قرن یازدهم، علی الخصوص شعر صائب، در بردارنده ی این موتیف است که خضر از نوشیدن آب حیات شرمگین است.
بی رفیقان آب خوردن می دهد خجلت ثمر
خضر را از دیده ها شرمندگی پوشیده است
(۹/۱۱۷۵)
سبز نتواند شد از خجلت میان مردمان
هر که آب زندگی چون خضر تنها می خورد
(۲/۲۳۹۸)
از این خجلت که تنها خورد آب زندگانی را
ندانم خضر پیش مردمان چون سبز می گردد
(۹/۲۸۵۳)
شود گرد خجالت بر جبین خضر بنشیند
غباری از سر خاک سکندر چون هوا گیرد(۱۶)
(۵/۲۹۷۱)
۷-نوشیدن آب زندگی عواقب ناپسندی به دنبال دارد.
زآب زندگی آیینه هم زنگار می گیرد
بود ظلمت نصیب از چشمه ی حیوان سکندر را
(۶/۳۶۶)
نظر به چشمه حیوان نمی کنم صائب
مرا ز راه برد جلوه ی سراب کجا
(۱۴/۵۷۴)
توان ز آینه ی جبهه ی سکندر دید
سیاه کاسگی آب زندگانی را
(۵/۶۴۸)
با تشنگی ز چشمه ی حیوان گذشته ایم
از خضر انتقام سکندر کشیده ایم (۱۷)
(۵/۵۸۸۲)
۸-حیرت از خضر و جبهه گیری در مقابل او، آن هم در موضع انکاری در تعدادی از ابیات صائب به چشم می خورد. صائب از دریچه ی حیرت و با ابزار پرسش گیری به سراغ خضر می رود تا نقدی موشکافانه بر داستان حیرت او بگذارد، البته از آن جا که عالم شعر، عالم خیال است نباید صائب را به معنی تام، مخالف خوان دانست بلکه او از مخالف خوانی قصد دارد جهانی تازه بر عالم تلمیح باز کند؛ جهانی که دیگران کمتر درصدد کشف آن برآمده اند. اگر به مجموع ابیات ذیل با دقت نگاه کنیم صائب را در مقام منتقدی موشکاف در مقابل ساختار داستان خضر می بینیم:
چون به عمر جاودان صائب تسلی شد خضر
داشت سیری عالم امکان ولی ماندن نداشت
(۱۰/۱۳۴۲)
ما از این هستی ده روزه به تنگ آمده ایم
وای بر خضر که زندانی عمر ابد است
(۶/۱۴۴۴)
جز دمی آب که صد چشم بود در پی آن
خضر از چشمه ی حیوان چه تواند دریافت
(۹/۱۶۳۳)
از این خجلت که تنها خورد آب زندگانی را
ندانم خضر پیش مردمان چون سبز می گردد
(۹/۲۸۵۳)
ما به این ده روزه عمر از زندگی سیر آمدیم
خضر چون تن داد-حیرانم- به عمر جاودان
(۶/۵۹۸۵)
نیست جز داغ عزیزان حاصل پایندگی
خضر حیرانم چه لذت می برد از زندگی
(۱/۶۷۱۹)
من شدم دلگیر، صائب زین حیات پنج روز
خضر چون آورد تا امروز تاب زندگی
(۱۴/۶۷۲۰)
سبزه زیر سنگ نتوانست قامت راست کرد
چیست حال خضر یارب زیر بار زندگی
(۲۳/۶۷۲۲)
۹- گاه در ابیاتی، صائب خضر را مورد خطاب قرارمی دهد و از سر انتقاد – که گاهی تند و شماتت آمیز هم هست- خضر را گستاخانه می خواند یا از او چیزی را می پرسد، این ملامت گری در کل غزل های صائب چندان زیاد نیست اما به هر حال ساختار جملاتی که خضر در آنها مورد خطاب واقع می شود و شبه جمله یی با نام او ساخته می شود- از حیث مخالف خوانی جالب نظر است.
برو خضر که من آن کعبه یی که می بینم
دلیل راهش غیر از شکسته پایی نیست
(۵/۱۸۲۰)
ای خضر چند تیر به تاریکی افکنی
سرچشمه ی حیات نهان در دل شب است
(۲/۱۸۶۷)
تو ای خضر از زلال زندگی بردار کام خود
که این لب تشنه لعل آبداری در نظر دارد
(۲/۲۹۲۱)
در هر گذر سبیل مکن آبروی خویش
ای خضر پاس چشمه ی حیوان نگاه دار
(۴/۴۷۱۷)
به من تکلیف آب زندگی بود گشتن
تو را ای خضر در قید جهان، جاوید می خواهم
(۴/۵۶۰۸)
۱۰-خضر فیض دست یابی به آب زندگی را به مدد دیگران به دست آورد. در حقیقت خضر بر نردبانی پا نهاد که پله های آن، کسانی از قبیل اسکندر بودند.
اسکندر ابزاری بود برای دست یابی خضر به سرچشمه ی آب حیات، اگر چه شوکت و جلال پادشاهی داشت؛ ولی در عین غنا محتاج جاودان بود. همین پارادوکس غنا و فقر است که یکی از گسترده ترین مضامین اسطوره یی را در فرهنگ تمامی ملت ها ساخته است. حیات جاوید و حسرت دست یابی به آن، بن مایه ی داستان ها، افسانه ها و اسطوره های فراوانی است که ماجرای اسکندر، اسطوره ی کاووس، حماسه اسفندیار، داستان کی گشتاسب و دیگران در ادبیات فارسی، مشتی از این خروار به شمار می رود. خضر با دست یابی به عمر جاوید و نوشیدن آب حیات، دیگران را در حسرت عمر ابد باقی گذاشت. شاید این را بتوان جبر خداوندی دانست. ولی صائب تبریزی برای خضر آنقدر اختیار قائل است که می گوید:
به سکندر ندهد قطره ی آبی هر چند
خضر، سیراب زاقبالِ سکندر شده است
(۳/۱۵۳۹)
زاقبالِ سکندر خضر بر دل داغ ها دارد
که آب زندگانی جای چشم تر نمی گیرد
(۶/۲۹۹۲)
سایه ی ارباب دولت، شمعِ راهِ ظلمت است
خضر از اقبالِ سکندر یافت آبِ زندگی
(۹/۶۷۲۰)
۱۱-صائب تبریزی در دو بیت صراحتاً ماجرای خضر را افسانه می داند و همانند مضامین ذکر شده در شماره ی ۱ اموری دیگر را بر داستان خضر برتری می نهد. او اصلاً چرخ ستمگر را ظالم تر از آن می داند که حتی اجازه دهد قطره آبی خوش از گلوی کسی پایین برود؛ چه رسد به این که کسی زیر این
آسمان کبود آب حیات بنوشد.
خضر و سیرِ ظلمت و آبِ حیات افسانه است
تازه شد هر کس شراب کهنه در مهتاب زد
(۵/۲۴۰۶)
حرفی است این که خضر به آب بقا رسید
زین چرخ دل سیه دم آبی ندید کس
(۶/۴۸۵۵)
در روزگار صفویه به خاطر شرایط اجتماعی و آشنایی ایرانیان با فرهنگ راز آمیز هندی، شعر و نثری خاص پدید آمد. شعر روزگار صفوی از آن تحرک و پویایی شعر قرن هفتم و هشتم خالی است اما سکونی رمز گونه دارد. اصرار شاعران این سبک بر معما پردازی، شعر را لفظاً و معناً به تعقید گرایش داد. نه تنها اشعار متضمن معما و لغز و چیستان بلکه شعر روزمره و متداول شاعران این سبک، رمز آمیز و پیچیده است، البته این پیچیدگی نسبت به معاصران یا متقدمان معنی پیدا می کند و شدت و ضعف دارد، بنابراین نباید همه ی شاعران سبک اصفهانی(هندی) را به انحراف از مسیر اعتدال، متهم کرد.
صائب تبریزی از همین دست شاعران میانه رو است. تعقید در شعر او بیشتر در خدمت لذت جویی ذهنی است. آن جا که ذهن برای کشف معنای پیچیده در لفافه ی کلمات به تلاش می افتد و زمانی که معنای مزبور را کشف می کند، لذتی به خواننده دست می دهد از جنس لذت حل یک معمای ریاضی یا اثبات یک فرضیه ی علمی.
تلمیح در این میانه، ابزار مناسبی است تا شاعر به وسیله ی آن جهان های جدیدی از معنا و مضمون بسازد و خواننده را در این جهان ها به تفرّج و تماشا ببرد. «قدما در کتاب های بلاغت آن می گویند: تلمیح این است که شاعر در خلال شعر خویش به داستانی یا شعری یا مَثَلی اشارت کند و به گونه ی رمز و نشانه ای، آن را بیاورد. و چنان که می بینیم باب خاصی برای اسطوره ها قائل نشده اند»(۱۸)
شاعران سبک هندی در ادامه ی مسیر شعر فارسی تلمیحات را به شکلی به کار بردند که بتواند در خلق مضمونی تازه یا جهانی نو، موثر باشد. در این مسیر حتی در تلمیحات دست کاری هایی هم کرده اند یا بعضاً اپیزودهایی در داستان های معروف ساخته اند که نه در کتب تفاسیر و نه د رآثار ادبی پیش از خودشان سابقه نداشته است.(۱۹)
نکته ی قابل توجه این است که هرچه از شعر سبک خراسانی فاصله می گیریم و به سبک هندی نزدیک تر می شویم، رنگ ملی تلمیحات و اساطیر کم و رنگ دینی و سامی آنها زیادتر می شود به طوری که در دیوان صائب تقریباً بسامد تلمیحات ملی و حماسی به صفر نزدیک می شود.(۲۰)
دیوان صائب تبریزی با بهره گیری از عنصر تلمیح در سطحی گسترده و توجه فراوان به شخصیت های سامی و اساطیر اسلامی از لحاظ مطالعه ی تلمیحات جایگاه خاصی دارد. بالا بودن بسامد نام هایی هم چون خضر- یوسف- موسی- عیسی- سلیمان- مریم علیهم السلام و پایین بودن آمار نام های حماسی اساطیر ملی، نشانه یی از گرایش های اجتماعی و سیاسی عهد صفوی است.
شاهان صفوی قهرمان پردازی را بر نمی تابیدند، چون ترویج روح قهرمان پروری در کشوری که از لحاظ اقتصادی و امنیتی تقریباً به ثبات رسیده بود و وحدت قومی ،مذهبی و نژادی را در دستور کار خویش قرار داده بود، غیر از خدشه وارد کردن به چهره و شخصیت شخص اول مملکت یعنی خود شاه، سود دیگری نداشت. از طرفی دیگر ترویج تفکر شیعی و گرایش شدید مردم به مذهب تشیع، مجالی برای رشد اسطوره های غیر اسلامی و غیر شیعی (که گاه حتی کفر آمیز هم به شمار می رفتند) باقی نگذاشت.
«در هر حال باید گفت که در شعر سبک هندی جای اسطوره خالی است. از عصر جامی تا پایان عصر صفوی هرچه پیش می آییم اسطوره کم رنگ تر می شود اگر هم در دیوان برخی شاعران مفاهیم اسطوره یی دیده می شود اغلب تقلیدی و کلیشه ای است. اشارات و تلمیحات تاریخی و اسطوره یی جز در شعر درس خواندگان به چشم نمی آید.»(۲۱)
صائب تبریزی در شرایطی این چنین با روی کردن افراطی به اسطوره های سامی، سعی در دوباره خوانی داستان ها و تلمیحات مربوط به آنها دارد و از همین رهگذر است که مسأله یی به نام مخالف خوانی یا انحراف از نرم، در نگرش به تلمیح آفریده می شود و در همین مخالف خوانی هاست که گاه مضامینی به چشم می خورد که در شعر و نثر گذشته اصلاً سابقه نداشته است:
بر نمی آید غرور حسن با تمکین عشق
یوسف از کنعان به سودای زلیخا می رود
(۳/۲۶۴۵)
عشق مغرور کند خون به دل حسن آخر
یوسف آن نیست که مغلوب زلیخا نشود
(۸/۳۶۰۶)
چند روزی بود اگر مهر سلیمان معتبر
تا قیامت سجده گاه خلق مُهرِ کربلاست
(قصاید- ۳۵۹۰)
و کلام آخر این که صائب راهی را در تلمیح گشود که دیگران بدان توجه نداشتند. علاقه به ساخت تناظرهای ذهنی- عینی در شعر شاعرانِ عصرِ صفوی بر خلاف شاعران ادوار گذشته که تجربه را عملاً کسب و در شعر وارد می کردند باعث شد که شعر به جای اعتلای عمودی و به جای اوج گرفتن در ارتفاعات اندیشه، در سطحی افقی و ساکن حرکت کند و حاصل این کار تولد شعر راز آلود سبک هندی(اصفهانی) بوده است. صائب تبریزی در تکوین این سبک شعری از طریق به کار بردن شگردهای خاص خود بسیار موثر بوده است.

پی نوشت ها :

*عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد
۱۲-ادامه ی این مضمون هم در ابیات ذیل مشاهده می شود:
۹-۱۶۳۳/ ۱- ۱۶۶۳/ ۲- ۱۶۶۳/ ۹- ۲۰۱۷/ ۴- ۲۰۲۶/ ۱- ۲۱۱۸/ ۲- ۲۱۱۹/ ۴- ۲۳۵۸/ ۷- ۲۴۶۴/ ۶- ۲۷۳۷/ ۳- ۲۹۱۵/ ۴- ۳۵۲۱/۴- ۳۵۷۷/ ۵- ۳۶۵۸/ ۶- ۴۶۸۸/ ۴- ۵۳۷۸/ ۴- ۵۶۰۸/ ۱۳- ۵۹۱۷/ ۶- ۶۰۶۱/ ۶- ۶۶۶۳/ ۳- ۶۷۰۵/ ۵- ۶۷۲۰/ ۱۲-۶۷۲۳/
۱۳-برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به فرهنگ تلمیحات، سیروس شمیسا، ص ۲۴۷
۱۴- ادامه ی این مضمون در ابیات ذیل مشاهده می شود:
۵-۱۳۰۵/۹-۲۳۸۲/ ۱۲- ۲۳۹۱/۹- ۲۵۲۰/ ۷- ۲۶۴۷/ ۵- ۲۶۷۱/ ۹- ۲۸۵۳/ ۸- ۲۹۴۶/ ۵- ۲۹۷۱/ ۵- ۳۲۴۶/ ۵- ۳۳۸۹/ ۴- ۴۳۱۶/ ۶- ۴۷۷۰/ ۱۰- ۴۷۵۱/ ۲- ۴۷۶۴/ ۶- ۵۰۷۲/ ۶- ۵۱۸۳/ ۱۲- ۵۴۰۰/ ۸- ۶۰۸۶/ ۸- ۶۲۲۳/ ۱- ۶۵۰۹/ ۲- ۶۶۵۲/ ۱۸- ۶۶۶۸/ ۱۲- ۶۷۰۱/ ۵- ۶۷۱۵/ ۶- ۶۹۴۴/ ۵- ۶۹۸۹
۱۵-ادامه ی این مضمون در ابیات ذیل مشاهده می شود:
۲-۱۸۶۷/۱-۲۳۴۸/۴-۲۳۵۱/ متفرقات ۳۴۷۸/۲-۶۸۱۸
۱۶-ادامه ی این مضمون در ابیات ذیل آمده است:
۷-۳۱۸۴/ قصاید کوتاه – ۳۶۱۲/ ۱۰- ۶۲۰۷/ ۳- ۶۳۳۱/ ۲- ۶۷۱۹/۵- ۶۷۲۱/ ۱۴- ۶۷۲۲/ ۱۲- ۶۹۴۵
۱۷-ادامه ی این مضمون دراین ابیات آمده است:
۶-۱۶۷۴/۷-۱۸۷۶/ ۷-۲۹۴۶/ ۵- ۳۶۵۸/ ۶- ۴۶۳۵/ ۱۱- ۵۲۶۴ / ۹- ۵۵۹۱/
۱۸- صور خیال در شعر فارسی، ص ۲۴۳
۱۹-برای نمونه می توان به ابیات زیر توجه کرد:
خود هم از زلف دراز خویش در بند بلاست
یک سرش برگردن یوسف بود زنجیر ما
(غ ۲۵۰)
اگر نه برامید وصل یوسف طلعتی باشد
به چندین چشم چون زنجیر در زندان بیاساید
(غ۳۲۳۳)
در کنعان نگشایند به رویش اخوان
یوسف از مصر اگر بی درم آید بیرون
(غ ۶۳۱۶)
چشم زنجیر غریبانه چرا خون نگریست
یوسف آن روز که می رفت ز زندان بیرون
(غ ۶۳۲۱)
۲۰-صائب از رستم و کاووس و بیژن و اسفندیار هم نام برده است، اما غالباً از این شخصیت های اساطیری در خدمت مدح سلاطین صفوی استفاده کرده است.
۲۱-نقد خیال محمود فتوحی، ص۵۳
منابع و ماخذ:
قرآن کریم(تنزیل من رب العالمین) ترجمه ی بهاءالدین خرمشاهی، نیلوفر، جامی تهران، دوم ۱۳۵۷
حافظ شیرازی، شمس الدین محمد، دیوان، به تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی، زوار، تهران، پنجم۱۳۶۷
خاقانی شروانی، دیوان، به تصحیح ضیاءالدین سجادی، زوار، تهران، چهارم، ۱۳۷۳
دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، مجلد سیزدهم، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، دوم از دوره ی جدید، ۱۳۷۷
سعدی شیرازی، مصلح الدین، کلیات، به کوشش مظاهر مصفا، روزنه، تهران، اول، ۱۳۸۳
شبلی نعمانی ،شعرالعجم، ترجمه ی سید محمد تقی فخر داعی گیلانی، دنیای کتاب، تهران، سوم ۱۳۶۸
شفیعی کدکنی، محمد رضا، صور خیال در شعر فارسی، آگاه تهران، سوم، ۱۳۶۶
شمس العلمای گرگانی، ابداع البدایع، به همت حسین جعفری، احرار، تبریز، اول، ۱۳۷۷
شمیسا، سیروس: کلیات سبک شناسی، فردوس، تهران، چهارم، ۱۳۷۵
صائب تبریزی: دیوان در شش مجلد، علمی و فرهنگی، تهران، اول از ۱۳۶۴ تا ۱۳۷۰
صفاء ذبیح الله: تاریخ ادبیات در ایران، ج ۲/۵ ، فردوس، تهران، چهارم، ۱۳۷۳
عطار نیشابوری: دیوان، به تصحیح تقی تفضّلی، علمی و فرهنگی، تهران، هشتم ۱۳۷۴
فتوحی، محمود: نقد خیال، روزگار، تهران، اول، ۱۳۷۹
کتاب جمعه، مجله ادواری سال اول، شماره ی ۱۲، آبان ۱۳۵۸
میرغلام علی آزاد بلگرامی، غزالان الهند، به تصحیح سیروس شمیسا، صدای معاصر، تهران، اول، ۱۳۸۲
ناصر خسرو قبادیانی، به تصحیح مجتبی مینوی، مهدی محقّق، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸٫
پایگاه نور- ش۱۸

 

 

صائب شاعر زمانه‌ی خویش – محمدامین ریاحی

محمدامین ریاحی (زاده ۱۱ خرداد ۱۳۰۲ – درگذشته ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۸) ادیب، مورخ و شخصیت فرهنگی معاصر ایرانی، صاحب آثار پژوهشی در زمینهٔ فرهنگ ایرانی و ادب پارسی

صائب تبریزی ، شاعر زمانه خویش

محمد امین ریاحی . مجله یغما، (فروردین ۱۳۵۵ )، صص ۲ تا ۱۲

گنجینه بیکران سخن منظوم فارسی، این دریای جاویدان اندیشه و زیبایی، تاکنون با معیارهای گونه گون مورد نقد و بررسی قرار گرفته، و از نظر سبک و موضوع اشعار به انواع مختلف تقسیم شده است.

اما اگر آثار ادبی را با این نظر کلی بسنجیم که هر شاعری شعر خود را برای چه کسان یا چه گروههایی می سرود، و در رسانیدن پیام خود به ذهن مردم مورد نظر تا چه اندازه توفیق می یافت، می توان شعر فارسی را به سه دوره اصلی و کلّی تقسیم کرد:

نخستین شاعران فارسی گوی از محمد بن وصیف سگزی که نخستین قصیده فارسی را در مدح یعقوب لیث سرود تا مدحتگران دوره های بعد شعرخود را خطاب به امرا و حکام و صدور و رجال و اکابر عصر، و در مدح آنان یا طلب حاجات از آنان و موضوعات مشابه می سرودند که به وسیله خود یا راوی شاعر در مجلس و دیوان ممدوح، برای او و گروه مع دود حضار مجلس او خوانده می شد. در کتابهای چهارمقال ( ه ۱) و المعج ( م ۲) و لباب الالباب  قدیم ترین منابع موجود  ضمن روایت زندگی شاعران یا نقد شعر آنان، علت کامیابی یا ناکامی هریک، تنها خوش آمد و بدآمد ممدوح ذکر شده است.

حتی عوفی در کتاب خود شاعران را به اعتبار وابستگی آنان به خاندان های امرای عصر طبقه بندی کرده، و این سنّت را به تذکره نویسان و تاریخ نویسان ادبیات در قرون بعد نیز میراث نهاده است.

شعر آن عصر (که می توان آن را شعر دیوانی نام نهاد) طبعاً از علوم و فنون عصری، و فرهنگ طبقات بالای اجتماع مایه می گرفت، و روز به روز متکلف تر و مصنوع تر می شد، و تمتّع از آن انحصار به خواجگان و دبیران و مستوفیان و بزرگان عصر داشت، که لااقل عده ای از آنان قادر به درک و فهم هنر شاعر بودند. شاعر باید … در انواع علوم متتبع باشد و در » : نظامی عروضی می گفت اطراف رسوم مستطرف، زیرا چنان که شعر در هر علمی به کار همی شود، هر پس تنها خواص و کسانی که از انواع علوم عصر .« علمی در شعر به کار همی شود آگاهی داشتند شعر شاعران آن عصر را می فهمیدند و از آن لذت می بردند.

درمقابل، عامه مردم، با توجه به این که اصولاً هنوز زبان دری در سراسر ایران گسترش نیافته بود« فهلویات » یا به اصطلاح شمس قیس« بیت ها » ی خاص ، خود را می خواندند و می شنیدند و لذت می بردند.

سبک فاخر شعری انحصار به مدایح نداشت، کافی است لیلی و مجنون نظامی که برای ابوالمظفر اخستان سروده شده با لیلی و مجنون مکتبی یا فرهاد و شیرین وحشی که برای مردم ساخته شده است مقایسه گردد.

اما اندک اندک با گسترش اقتدار سلسله های ایرانی در سراسر ایران زمین، زبان دری گسترش یافت، و با افزایش حوزه های درس و بحث رغبت به شعر و ادب بیشتر شد. این بار در کنار شعر مدحی شعر فلسفی و عرفانی هم به وجود آمد که نسبت به اشعار مدحی طالبان بیشتری داشت. اما باز هم محدود به گروههای معین از مریدان و هم مشتریان شاعر بود. این نوع شعر هم از نظر اشتمال بر اخبار و احادیث و تعلیمات و اصطلاحات خاص، نه چنان بود که مورد فهم و رغبت عامه قرار گیرد.

*

سومین عصر شعر فارسی وقتی آغاز می شود که شاعران ممدوحی برای ستایش نمی یابند، یا برای دل خویش و پسند مردم سخن می سرایند. از غزلهای سعدی تا غزل حافظ و سخن فغانی و وحشی و صائب سیر تدریجی شاعران به سوی رعایت رغبت عامه مردم پدیدار است. اوج این مردم گرایی در عصر صفوی است که حاصل سیر طبیعی و منطقی شعر فارسی بوده و متأسفانه به علت بی عنایتی استادان متأخر ما به شعر این دوره و خودداری آنان از شناختن و شناساندن آن، به طور کلی از تاریخ رسمی ادبیات ما سترده شده است.

دولت صفوی نخستین دولت ایرانی است که وسعت کشور را به آخرین حدآن در دوره اسلامی رسانید، و با برقراری وحدت ملّی، و بنیاد نهادن یک سازمان مرکزی حکومت، و شروع به اخذ تمدن غربی، یک تحول اساسی در تاریخ و اجتماع ایران آغاز کرد، و فرهنگ امروز ایران (در معنی وسیع کلمه)دنباله فرهنگ عصر صفوی است.

جوانی صائب، در ایام اوج قدرت صفویه، در عصر شاه عباس بزرگ گذشت. عصری که از هر دوره دیگری متمایز بود. جنگهای پیاپی با عثمانی ها شور و هیجانی در مملکت برانگیخته بود. اصفهان پایتخت نوبنیاد شاه عباس رو به آبادی و زیبایی می رفت. هیأت های سیاسی و مذهبی و بازرگانی خارجی به کثرت به اصفهان رفت و آمد می کردند. مردم با فرنگیان و راه و رسم آنان آشنایی می یافتند. یک نسل بعد محمدعلی حزین از معاشرت و درس و بحث خود با فرنگیان در شرح حال خود سخن گفته است( ۳). رونق بازرگانی لااقل به پایتخت کشور رفاه نسبی به ارمغان آورده بود و هر روز طرفه ای از دیاری می رسید، و شراب پرتقالی با می مغانه پهلو می زد. و طالب آملی می گفت:

کسی کیفیت چشم تو را چون من نمی داند / فرنگی قدر می داند شراب پرتقالی را

تأسیس قهوه خانه ها، و تجمّع اهل ذوق در آنها، و صرف قهوه و قلیان معنی تازه ای به زندگی داده بود. سفر به هند و گشت و گذار آن دیار سفری آسان و معمولی شده بود.این همه در تفکر مردم و دید شاعران اثر م یگذاشت.

اکنون ببینیم نظر پادشاهان صفوی با شاعران چگونه بود؟

در بحث هایی که در علل انحطاط شعر در عصر صفوی رفته است، عدم توجه پادشاهان صفوی را از علل انحطاط شمرده اند. اما حقیقت نه این است. پادشاهان صفوی که اکثر آنها خود شعر می گفتند، مثل محمود غزنوی و سنجرسلجوقی که شاعران را مأموران حقیر دستگاه خود بدانند و در برابر مدیحه به آنان صله بدهند. بلکه مثل هر انسان باذوقی شعر را دوست می داشتند ، و شاعران را عزّت و احترام می نهادند، بی این که توقع و انتظار مدیحه داشته باشند:

شاه عباس، شانی تکلو را به زر کشید، زیر بازوان حیدر معمایی را گرفت و از پلکان دیوانخانه بالا برد، در برابر شفائی می خواست از اسب پیاده شود، بارها به خانه حکیم رکنا می رفت، شاعران در قهوه خانه در حضور او می نشستند و مشاعره می کردند و او ایستاده بود. در جواب زمانی یزدی که به شاه می گفت: « دیوان خواجه را جواب گفته ام »به شوخی فرموده (جواب خدا را چه خواهی گفت.(۴)

صائب شاعر چنین روزگاری بود. روزگاری که شاعر عزیز بود، اما مداح نبود. شعر و شاعری مردمی شده بود. کم کسی از شاعرپیشگی نان می خورد. درتحفه سامی و تذکره نصرآبادی بسیاری از شاعران را می بینیم که اهل پیشه وحرفت بودند.

شماره قصاید مدحی صائب به چهل نمی رسد، و این در میان میراث عظیم شعری او که تا سیصد هزار بیت گفته اند، و شاید یکصد و بیست هزار از آن همه موجود باشد قطره ای است از دریایی. قسمتی از مدایح او هم در حق ظفرخان احسن فرمانروای کابل و کشمیر است که رابطه ی میان آن دو، رابطه ی مادح ممدوح نبود بلکه دوستی مخلصانه ای بود چون دوستی حافظ و شاه شیخ ابواسحاق. در عوض تا بخواهید در غزلهای خود از شاعران قدیم و معاصر، از بزرگ و کوچک، بامحبت و گذشت و بزرگواری نام برده است و گفته: « ستاره سوختگان قدردان یکدگریم » .

سخن صائب از نظر وسعت دامنه اندیشه و خیال و اشتمال بر مشهودات وتجارب شخصی او دریایی است. دید تازه جوی او در هر منظره عادی یک مضمون ژرف شاعرانه می بیند، و معنی های بیگانه را در زندگی آشنای دور و برخود می یابد.کثرت اشعار و تنوع معانی و مضامین می رساند که او در همه عمر، و درهمه لحظه ها به شعر می اندیشیده است و در شعر زندگی می کرده است.

صائب در قهوه خانه ها، یا در تکیه خود در اصفهان (که بعد از او هم تاحوادث ۱۱۳۵ برقرار بوده) می نشست، و اشعار خود را برای حاضرانی که اگر نه از طبقات پائین اجتماع، لااقل از طبقه متوسط بودند می خواند. نصرآبادی تصریح دارد که : عموم خلایق از صحبتش فیض وافر می برند. از دریای خیال به غواصی فکر و تأمل لآلی بی قیاس بدر آورده، آویزه گوش مستمعان می سازد » :

طبیعی است که در سرودن اشعار، ذوق و سلیقه و پسند آن خریداران سخن خود را درنظر داشت. و از فرهنگ آنها مایه می گرفت، و به زبان آنهامی سرود. وجود تعبیرات عامه مردم را در شعر صائب عیب گرفته اند:

پیش از این از ننگ صنعت عشق فار غبال بود

کوهکن در عاشقی این آب را در شیر کرد

*

کیست آرد پشت گردون ستمگر را به خاک

می زند این کهنه کشتی گیر یکسر را به خاک

*

محیط عشق محال است آرمیده شود

به تیغ موج بریدند ناف گردابش

*

داغ عشق تو ز اندازه ما بیرون است

دستی از دور بر این آتش سوزان داریم

آری او برای مردم و به زبان مردم شعر می گفت. از فرهنگ مردم، از زبان محاوره عامه، از تعبیرات و اصطلاحات مردم کوچه و بازار و قهوه خانه، و ازمثلهای آنها بهره می جست. این راهی بود که پیش از او سعدی و حافظ و عبید زاکانی با احتیاط قدم در آن نهاده بودند. و فغانی و وحشی از همان راه رفته بودند. و بعد از او هم قائم مقام و دهخدا و ایرج همان راه را رفتند و به مقصد رسیدند.

این جواب آن تذکره نویس ساده ضمیر لطفعلی بیگ آذر است که با حسرت و افسوس می گفت :« سبب شهرت بی جای او گویا کمالات نفسانی اوست و الاّراه دیگر به خاطر نمی رسد که مشهور است در حین فراغ از فکر مشغول ذکر بوده، یا تربیت کوکب است!»

اما گرایش به سوی مردم، و پیمودن راه ناهموار، فراز و نشیبی در شعر او به وجود آورده است و این سه علت دارد: پائین بودن فرهنگ عمومی عصر، اصرار شاعر در جستجوی معنی بیگانه، فراوان گویی و آسان پسندی شاعر.

اول محیط فرهنگی و ادبی عصر را بنگریم:

به قول خود او « صائب از خاک پاک تبریز است » و « از حسن طبع او » ، « بلند نام شد ازجمله خطه تبریز » چه در تبریز و چه در اصفهان به دنیا آمده باشد ، به اصطلاح تذکره نویس معاصرش نصرآبادی از« تبارزه اصفهان » بود و تربیت جوانی او و تکوین شخصیت او را در محیط تبریز باید جست.

اما تبریز آن روز، در معرض تطاول مداوم عثمانی ها بود، و مجال رشد فرهنگی نداشت. دولت صفوی بعد از جنگ چالدران این سیاست را در پیش گرفته بود که در مواقع برتری دشمن با کوچ دادن مردم به نواحی مرکزی وکوبیدن آبادی ها امکانات پیشروی را از حریف بگیرد. خانواده صائب از مردمی بودند که در اجرای این سیاست ، و نیز برای این که پایتخت نوگزیده شاه عباسعظمت و آبادی پذیرد به اصفهان مهاجرت داده شدند، و در شهرکی به نام عباس آباد در کنار اصفهان زندگی از سر گرفتند. اصفهان تازه پایتخت شده نیمه قرن یازدهم نیز، هنوز به صورت یک محیط فرهنگی و ادبی ریشه دار درنیامده بود. و تردیدی نیست که برای ظهور شاهکارهای ادبی محیط آماده و مناسب ، و سنّت نقد و سخن شناسی لازم است. در چنین محیطی شاعر به معنی نازک و معنی بیگانه می اندیشید و می گفت:

به فکر معنی نازک چو مو شدم باریک

چه غم ز موی شکافان خرده بین دارم

و طبعاً یافتن و آفریدن معانی بیگانه و باریک، به آسانی ساختن یک قصیده به سبک خراسانی نیست. و خطر بهانه دادن به دست خرده بینان هست.

سومین سبب ، فراوان گویی و آسا ن گیری و آسان پسندی شاعر است. بدیهه گو و به تعبیر نظامی عروضی« زود شعر » بود.و روایات مختلفی هست که اگر مصرعی بی معنی از کسی می شنید فوراً با ساختن مصرعی دیگر آن را به صورت بیتی پسندیده درمی آورد. مؤید آسان پسندی و آسان پذیری شاعر نام بردن اوست از شاعران متوسط در شعر خود و انتخاب ابیات آنان در بیاض خود( ۵)که اگر از نظر اخلاقی ستودنی است اما در تحلیل شیوه کار او، حاکی از این معنی است که شاعر به رمز مشکل پسندی و به جویی، و تأمل و تفکر برای آفرینش بهترین، که برای هر هنرمندی لازم ترین شرط هاست عنایت نداشته است.

*

از زبان شاعر بگذریم، و به روح او برسیم. صائب نه تنها به زبان مردم زمانه خویش سخن می گفت، از آن مهمتر این که شریک غم و شادی مردم زمانه خویش، و سخن گوی اندیشه ها، خواست ها، دردها و آرزوهای آنان بود.

زندگانی شاعر در عصر طلائی شاه عباس کبیر به جویندگی و پو یندگی گذشت. در سالهای جوانی به سفر کعبه و دیار عثمانی رفت، و بعد مدتی مقیم کابل و کشمیر بود. وقتی در اوج کمال شاعری به وطن باز گشت، سالهای تلخ ظلم و کشتار شاه صفی بود. در سیزده ساله دوره او جایی که بسیار کسان ازشاهزادگان و امرا ازجمله امام قلی خان فاتح نامدار هرمز، و حتی همسر و مادر شاه صفی به دستور او کشته شدند(۶)، وضع و حال مردم را می توان حدس زد. تندباد بلا و فتنه از هر سوی می وزید. در ۱۰۳۹ همدان به چنگ عثمانی ها افتاد، وشش روز قتل عام کردند، و به شهادت نعیما واقعه نویس عثمانی، حتی یک انسان و یک خانه و یک درخت در آن شهر برجای نماند.( ۷) در ۱۰۴۵ تبریز سقوط کرد. در ۱۰۴۸ بغداد از دست رفت و پادگان ایرانی آنجا قتل عام شدند. بعد از شاه صفی کودک ده ساله اش به نام شاه عباس دوم بر تخت نشست؛ او با همه هنردوستی و شعرپروری که داشت، به علت خوش گذرانی ها فساد و تباهی را بیشتر کرد. ده سال آخر عمر شاعر، با اوایل دوره شاه سلیمان مقارن بود، که مقدمات شعر صائب تجلّی وضع و حال چنین روزگاری است:

پیش از این بر رفتگان افسوس می خوردند خلق

می خورند افسوس در ایام ما بر ماندگان

او اگر در متن حوادث نبود، اما تماشاگری بود باریک بین و غمخوار مردم و اجتماع. در جامعه ای که هنوز بر پایه های محکمی استوار نشده بود، زندگی مردم هر روز به نوعی دستخوش اجبارهای ضد و نقیض بود. از تراشیدن یا گذاشتن ریش تا قرق شراب و تنباکو. فشار متعصبان و ظاهرپرستان، نامرادی اهل فضیلت و معنی، کامیابی سفلگان و سبک مغزان، برای شاعری حق بین و آزاداندیش بسیار دردناک بود و می گفت:

ماتمکده خاک سزاوار وطن نیست

چون سیل از این دشت به شیون بگریزید

*

پاکان ستم ز جور فلک بیشتر کشند

گندم چو پاک گشت خورد زخم آسیا

*

همچو کاغذ بادِگردون هر سبک مغزی که یافت

در تماشاگاه دوران می پراند بیشتر

*

سفلگان را نزند چرخ چو نیکان بر سنگ

محک سیم و زر از بهر مس و آهن نیست

*

اظهار عجز بر در ظالم روا مدار

اشک کباب مایه طغیان آتش است

صائب، ستایشگر نیکی و پاکی و مهربانی، و اخلاق والای انسانی است. به ژرفنای جان و روان آدمیان می اندیشد، و زشتی ها را با سبب و علت آنها درمی یابد و باز می گوید. نتیجه آنکه پند و اندرزش مشتی شعارهای کلی و خشک و مبهم نیست، بلکه دستورهای عملی زندگی است، با بیانی دلنشین و قانع کننده. مجموع آنچه گفتیم چنان مقام و منزلت والایی به او داد که بعد از حافظ هیچ شاعری به این شهرت و محبوبیت نرسیده است، از آثار هیچ شاعری به قدر دیوان او نسخ متعدد (و بعضی از آنها با نمونه خط شاعر) در کتابخانه های عالم موجود نیست، هیچ تذکره و جُنگ و مجموعه ای، در عصر او و بعد از او ترتیب نیافته که ابیاتی از او در سینه نداشته باشد. و شعر هیچ شاعری را نمی شناسیم که به قدر ابیات او طی سه قرن بر سر زبانها بوده و به صورت مثل سائر درآمده باشد.

شعر پرمغز و انسانی او چنان نفوذ و جاذبه ای داشت، که از همان روزگارخود او از مرز کشورهایی که در حال جنگ با ما بودند، به صورت قاطع ترین سلاح نفوذ فکر و فرهنگ ایرانی می گذشت ، و به عنوان پیام دلنواز صلح و دوستی و انسانیت بر دلها می نشست. به قول نصرآبادی:

« خامه یگانه دو زبانش، به تحریک سه انگشت، به چهار رکن آفاق، شش جهت، پنج نوبت کوفته .. » به عنوان نمونه می گویم که در استانبول تنها در سه کتابخانه (دانشگاه  نور عثمانیه  توپقا پوسرای) بیست و یک نسخه از دیواناو هست( ۸)، و در مجموع کتابخانه های آن شهر این تعداد از هفتاد می گذرد. از آن میان نسخه ای به شماره ۴۰۰ در دانشگاه استانبول نگهداری می شودکه به تاریخ ۱۰۸۶ در اصفهان کتابت شده و نمونه خط و رقم صائب را دارد که از نظر رفع شبهه تاریخ وفات شاعر مهم است. نسخه نفیس دیگری به شماره ۱۳۱۷ در همان کتابخانه موجود است که به دستور سلطان احمد سوم، برای کتابخانه او استنساخ گردیده، و این نسخه مقدمه ای دارد به عربی، به قلم محمد سلیمان نحیفی شاعر معروف ترک و مترجم مثنوی مولانا. در آن مقدمه می گوید که در ۱۱۱۰ همراه محمدپاشا سفیر عثمانی به اصفهان آمده و بارها مزار صائب را در تکیه ای در محله سعادت آباد( ۹) زیارت کرده، و عیناً به همان صورتی که محمد بدیع ملیحای سمرقندی در ۱۱۹۰ دیده و در تذکره مذکرالاصحاب نوشته، سال ۱۰۸۷ را به عنوان سال وفات شاعر با شش بیت معروف بر سنگ مزار خوانده است. و این دو نسخه مدارک معتبر جدیدی بر اثبات سال وفات صائب است که امروز به تقویم شمسی درست سیصد سال از آن می گذرد. ( ۱۰)

درمورد نسخ دیوان صائب اضافه نمایم که اکثر نسخه ها مخصوصاً آنچه نمونه خط صائب را در حواشی دارد منتخبی است که با نظر خود شاعر ترتیب یافته است. نسخه چاپ های خیام، و نسخه ای که به چاپ عکسی با مقدمه محققانه استاد امیری فیروزکوهی در سال ۱۳۴۵ از طرف انجمن آثار ملی انتشار یافته از همین دسته نسخ منتخب است. از این دیوان منتخب، دو چاپ عکسی دیگر (از دو نسخه موجود در موزه ملی پاکستان) به سال ۱۹۷۱ با مقدمه ممتاز حسن در لاهور منتشر گردیده، که به ادعای ناشر یکی کلاً به خط صائب است و دیگری با غزلیاتی در حواشی به خط صائب.

این چاپهای پی در پی از نسخ منتخب این نکته را می رساند که بازار ادب فارسی تشنه سخن این شاعر است، و این سؤال را پیش می آورد که چرا مجموعه کامل آثار صائب چاپ نشود؟ برای تحقیق در احوال و افکار یک شاعر، یا انتخاب زبده سخنان او دسترسی به همه آثار او لازم است. درحالی که نسخ مطبوع کمتر از یک چهارم آثار صائب است. و آنچه فقط بر مبنای این نسخهناقص تحقیق و استنباط می کنیم طبعاً کامل نیست.آرزومندم که یکی از نتایج فرخنده برگزاری این مجمع، این باشد که یکی از دانشگاه های ما موجبات تدوین و تصحیح و چاپ دیوان کامل این بزرگترین شاعر عصر صفوی و گنجینه عظیم فرهنگ مردم آن روزگار را فراهم آورد. تا اولاً راه تحقیق در آثار او از جنبه های مختلف گشوده گردد، و ثانیاً زبده اشعار لطیف او از میان همه آثارش انتخاب و در دسترس اهل دل و ذوق قرار گیرد. چنین کار بزرگی نه تنها اهل ذوق و ادب ایران را شادمان خواهد کرد، بلکه موجب شادمانی همه عاشقان زبان فارسی، و صاحبدلان ملت هایی خواهد بود که فرهنگ مشترک با ما دارند، و از عصر صائب تا امروز، به قدر ما و بیش از ما به شعر او عشق ورزیده اند.

یادداشت ها:

  1. چهارمقاله، تصحیح دکتر معین، چاپ ۱۳۳۳ زوار، تمام مقاله دوم در شعر مخصوصاً ص ۴۴ ، و حکایات مربوط به رودکی، عنصری، فرخی، معزی، ازرقی، رشیدی.
  2. المعج ، م تصحیح مدرس رضوی، چاپ دانشگاه، از صفحه ۳۰۷ تا ۳۲۰ و ۴۰۰ تا . ۴۰۵
  3. تاریخ حزی ، ن چاپ ۱۳۳۲ اصفهان، ص . ۲۸
  4. نصرالله فلسفی، زندگانی شاه عبا ، س ج ۲، ص ۲۲ تا . ۴۹
  5. بیاض صائب از نظر اشتمال بر زبده اشعار متقدمان و معاصران صائب، که از صافی ذوق او گذشته است اهمیت خاصی دارد و باید چاپ شود. نسخه ای از آن در کتابخانه مرحوم وحید دستگردی بوده، و نسخه ای در لنینگراد موجود است.
  6. صفی میرزا مادر محمدمیرزا ولیعهد خود را به دست خود کشت و چهل تن از زنان حرمسرا ازجمله مادر خود را در گودالی زنده به گور کرد. رک: مقاله نصرالله فلسفی، پنجه خونین، پادشاهی که زن خود را شکم درید و مادر خود را زنده به گور کرد، اطلاعات ماهانه، سال سوم، بهمن ۲۹ ، ص . ۵۹
  7. تاریخ نعیم،ا چاپهای ۱۱۴۷ و ۱۲۸۰ ایتانبول.
  8. این محله را در همه منابع دیگر عباس آباد نوشته اند، و شاید گاهی بین مردم، سعادت آباد هم نامیده می شده است که مؤلف عثمانی به این صورت ضبط کرده است.

۱۰ . وفات صائب را بیشتر تذکره نویسان در ۱۰۸۱ نوشته، و ماده تاریخ آن را از قول سرخوش نقل « بود باهم مردن آقا رشید و صایبا » و از قول ملا محمد سعید اشرف مازندرانی « وفات یافت کرده اند. اما نصرآبادی در تذکره خود که آن را در ۱۰۸۳ نوشته، از ادامه حیات او سخن می گوید. سال ۱۰۸۶ را به دست داده اند. اینک « یافته و بوده » به « یافت و بود » آقای گلچین معانی با تصحیح رقم نسخه استانبول می رساند که شاعر در ۱۰۸۶ زنده بوده، و نوشته نحیفی و ملیحا (مجله وحید سال پنجم: ۳۳ ) مؤید این است که سنگ قبر مورخ جمادی الاولی ۱۰۸۷ به خط میرمحمد صالح از همان دوره بر سر مزار نصب بوده و تاریخ قطعی وفات شاعر همان است. و تصور این که تاریخ مزبور، تاریخ نصب سنگ باشد با رسم و راه معهود سازگار نیست. محل دفن صائب را خوشگو در ضبط کرده اند که این محل تأمل و شایسته تحقیق « تکیه درویش صالح » و ملیحا در « تکیه صائب » است.